ประเทศไทยได้มีการเปลี่ยน แปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มาสู่ระบบประชาธิปไตยในระบบรัฐสภา อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข มาตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๒๔๗๕ พระมหากษัตริย์ทรงใช้อำนาจบริหารทางคณะรัฐมนตรี อำนาจตุลาการทางศาลและอำนาจนิติบัญญัติทางรัฐสภา

รัฐสภาเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ด้านนิติบัญญัติ มีสมาชิกรัฐสภาประกอบด้วยสมาชิก วุฒิสภาและสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร เป็นผู้ดำเนินการภายใต้ขอบเขตและวิธีการที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ ซึ่งในปัจจุบันมีหน่วยงานที่รับผิดชอบในการปฏิบัติในราชการเทียบเท่าระดับ กรมอยู่ ๒ หน่วยงาน คือ สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร และสำนักงานเลขาธิการวุฒิสภา มีหน้าที่สนับสนุนภารกิจหลักด้านธุรการ วิชาการ และส่งเสริมการพัฒนาระบอบประชาธิปไตย ที่ผ่านมายังอยู่ในระดับที่ต้องพัฒนากันอีกมาก เนื่องจากหน่วยงานทั้งสองยังไม่สามารถส่งเสริมให้เกิดความรู้ความเข้าใจทาง การเมือง การปกครองระบอบประชาธิปไตยในหมู่สมาชิกพรรคการเมือง เจ้าหน้าที่พรรคการเมือง เจ้าหน้าที่องค์กรเอกชน ข้าราชการ พนักงานรัฐวิสาหกิจ บริษัทเอกชน นักเรียนและนักศึกษาทั่วไป ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่สำคัญอย่างยิ่งในการพัฒนาประชาธิปไตย

จากสาเหตุข้างต้น สมาชิกรัฐสภาจำนวนหนึ่งจึงได้เริ่มศึกษารายละเอียดของการดำเนินงานดังกล่าว นี้ และพบว่าการเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับประชาธิปไตยยังไม่ได้กระจายไปสู่กลุ่ม เป้าหมายต่างๆ เพราะงานด้านนี้มักเป็นเพียงโครงการย่อยที่จัดแฝงไว้ในงบประมาณของสำนักงาน เลขาธิการสภาผู้แทนราษฎรเท่านั้น สมาชิกรัฐสภาคณะนี้จึงเห็นเป็นการสมควรอย่างยิ่งที่จะจัดตั้งหน่วยงานขึ้น เพื่อรับผิดชอบการเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับประชาธิปไตยโดยเฉพาะ อีกทั้งเป็นการแบ่งเบาภารกิจหลักของสำนักงาน คือ งานบริหารทั่วไป การประชุม การพิมพ์ ตลอดจนการประชาสัมพันธ์ ซึ่งเป็นงานที่ต้องใช้บุคคลากร และงบประมาณจำนวนมากได้อย่างเต็มที่ และยังมีความประสงค์ที่จะแยกเอางานด้านวิชาการกับการพัฒนาประชาธิปไตยออกจาก กันอย่างชัดเจน

ดังนั้น ในวโรกาสครบรอบ ๑๐๐ ปี วันพระราชสมภพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้พระราชทานรัฐธรรมนูญ แก่ปวงชนชาวไทยได้เวียนมาบรรจบเมื่อวันที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๖ ศาสตรจารย์มารุต บุนนาค ประธานรัฐสภาในขณะนั้น จึงได้มีคำสั่งรัฐสภาที่ ๑๒/๒๕๓๖ เมื่อวันที่ ๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๓๖ แต่งตั้งคณะกรรมการศึกษาความเป็นไปได้ในการจัดตั้งสถาบันพระปกเกล้าเจ้าอยู่ หัว โดยมี นายวันมูหะมัดนอร์ มะทา รองประธานสภาผู้แทนราษฎรในขณะนั้น เป็นประธานกรรมการพิจารณากำหนดรูปแบบและพิจารณาความเป็นไปได้ในการให้สถาบัน นี้สามารถดำเนินกิจการได้ในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ ซึ่งคณะกรรมการดังกล่าวได้มีคำสั่งเมื่อวันที่ ๑๓ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๗ แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ เพื่อจัดทำโครงร่างงบประมาณแผนงานการจัดตั้ง และกำหนดชื่อสถาบัน และได้เดินทางไปดูกิจการศึกษาเผยแพร่ประชาธิปไตยที่ประเทศสหพันธ์สาธารณรัฐ เยอรมัน พร้อมทั้งได้จัดทำรายงานผลการศึกษาโครงการจัดตั้งสถาบันพระปกเกล้าเสนอ ศาสตราจารย์มารุต บุนนาค ประธานรัฐสภา เมื่อวันที่ ๑๕ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๓๗ และในวันเดียวกันได้มีคำสั่งรัฐสภาที่ ๕/๒๕๓๗ ตั้งคณะกรรมการพิจารณาจัดตั้งสถาบันพัฒนาประชาธิปไตยขึ้นในรัฐสภา และได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิ พลอดุลยเดช ให้เชิญพระนามของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๗ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มาเป็นชื่อของสถาบัน และให้ใช้ชื่อภาษาอังกฤษว่า "King Prajadhipok's Institute" ต่อมา ศาสตราจารย์มารุต บุนนาค ประธานรัฐสภา โดยความเห็นชอบของคณะกรรมการข้าราชการฝ่ายรัฐสภา ได้มีประกาศรัฐสภาเรื่องแบ่งส่วนราชการสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร (ฉบับที่ ๕) เมื่อวันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๘ ให้จัดตั้งสถาบันพระปกเกล้าขึ้นเป็นส่วนราชการระดับกอง สังกัดสำนัก งานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร โดยมีหน้าที่ความรับผิดชอบเกี่ยวกับการจัดฝึกอบรม สัมมนา การจัดประชุมวิชาการเกี่ยวกับการปกครองระบอบประชาธิปไตย และการปฏิบัติงานของฝ่ายนิติบัญญัติ การจัดทำเอกสารและสื่อการสอน ตลอดจนเทคโนโลยีด้านการฝึกอบรม งานเตรียมการปรับปรุงสถาบันพระปกเกล้า เป็นหน่วยงานระดับกรมและปฏิบัติงานอื่นตามที่ได้รับมอบหมาย การดำเนินการของสถาบันให้อาศัยระเบียบการบริหารการศึกษาของสถาบันพระปกเกล้า พ.ศ. ๒๕๓๘ เป็นหลัก โดยมีคณะกรรมการ ๒ คณะ คือ คณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้า และคณะกรรมการวิชาการสถาบันพระปกเกล้า เป็นผู้ดูแล

ในการดำเนินงานเพื่อยกฐานะสถาบันพระปกเกล้าจากหน่วยงานระดับกอง สังกัดสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร ได้มีคำสั่งที่ ๑/๒๕๓๘ เรื่องแต่งตั้งคณะอนุกรรมการเพื่อยกฐานะสถาบันพระปกเกล้าเป็นกรม ลงวันที่ ๒๓ มีนาคม ๒๕๓๘ โดยมี นายชุมพล ศิลปอาชา เป็นประธานคณะอนุกรรมการ

ต่อมาในการประชุมร่วมกันระหว่างคณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้า และคณะกรรมการวิชาการสถาบันพระปกเกล้า ครั้งที่ ๑/๒๕๔๐ วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๔๐ ได้มีมติให้แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฯ ไปศึกษาปรับปรุงโครงสร้างและกรอบอัตรากำลัง ตลอดจนภาระหน้าที่ ทิศทางของกิจกรรมที่จะมีขึ้นต่อไป และได้มีคำสั่งคณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้า ที่ ๑/๒๕๔๐ เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการสถาบันพระปกเกล้าเพื่อพิจารณาจัดทำโครงสร้างและกรอบ อัตรากำลังของสถาบันพระปกเกล้าใหม่ ทั้งนี้เพื่อให้สอดคล้องกับหน้าที่ที่กำหนดในระเบียบรัฐสภา ว่าด้วยการบริหารการศึกษาสถาบันพระปกเกล้า พ.ศ. ๒๕๓๘ และให้นำเสนอคณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้าพิจารณาต่อไป ซึ่งคณะอนุกรรมการสถาบันพระปกเกล้า ได้เสนอประธานคณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้าว่าเห็นสมควรดำเนินการปรับสถานภาพ และโครงสร้างสถาบันพระปกเกล้าให้มีฐานะเป็นนิติบุคคลในการกำกับดูแลของ รัฐสภา ซึ่งประธานคณะกรรมการ สถาบันพระปกเกล้าเห็นชอบให้ดำเนินการ มีขั้นตอนดังนี้

1. จัดการสัมมนาพิจารณาปรับโครงสร้างและสถานภาพของสถาบัน
2. จัดทำโครงการปรับสถานภาพและโครงสร้างสถาบันพระปกเกล้าและเสนอต่อคณะกรรมการสถาบันพระปกเกล้า
3. ยกร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้า
4. เสนอร่างพระราชบัญญัติต่อประธานรัฐสภา

โดยเริ่มดำเนินการตามขั้นตอนข้างต้น ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ - กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๔๐

สำหรับการจัดทำร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้า นายวันมูหะมัดนอร์ มะทา ประธานรัฐสภาได้มีคำสั่งรัฐสภาที่ ๔๐/๒๕๔๐ เรื่องแต่งตั้งคณะกรรมการจัดทำร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้า ลงวันที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๐ โดยมี นายโสภณ เพชรสว่าง รองประธานสภาผู้แทนราษฎรคนที่ ๑ เป็นประธานกรรมการ ซึ่งคณะกรรมการได้ดำเนินการยกร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้า ตามหลักการที่สถาบันพระปกเกล้าให้ความเห็นชอบ

มีการพิจารณาร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้าในวาระที่ ๑ ในคราวประชุมสภาผู้แทนราษฎรชุดที่ ๒๐ ปีที่ ๒ ครั้งที่ ๕ (สมัยประชุมสามัญทั่วไป) วันพุธที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๔๐ โดยมีผู้เสนอถึง ๔ ฉบับ ที่ประชุมมีมติรับหลักการแห่งร่างพระราชบัญญัติทั้ง ๔ ฉบับ โดยถือเอาร่างฉบับที่เสนอโดย ดร.วินัย ตันศิริ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคประชาธิปัตย์กับคณะเป็นหลักในการพิจารณาและมีมติรับหลักการในวาระที่ ๓ ในคราวประชุมสภาผู้แทนราษฎร ชุดที่ ๒๐ ปีที่ ๒๗ (สมัยประชุมสามัญทั่วไป) วันพุธที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๔๑

ต่อมาร่างพระราชบัญญัติดังกล่าวเข้าสู่การพิจารณาของวุฒิสภา (สมัยสามัญทั่วไปครั้งที่ ๑๓/๒๕๔๑ เมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๑๕๔๑) ในวาระที่ ๑ วุฒิสภามีมติเห็นชอบรับหลักการ และผ่านวาระที่ ๒ และ ๓ ในการประชุมวุฒิสภา ครั้งที่ ๑ (สมัยสามัญนิติบัญญัติ) เมื่อวันศุกร์ที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๑ โดยมีการแก้เพียงเล็กน้อย และส่งร่างให้กับสภาผู้แทนราษฎรพิจารณาอีกครั้ง

และในคราวประชุมสภาผู้แทนราษฎร ชุดที่ ๒๐ ปีที่ ครั้งที่ ๖/๒๕๔๑ (สมัยสามัญนิติบัญญัติ) เมื่อวันพุธที่ ๑๕ กรกฎาคม ๒๕๔๑ ที่ประชุมได้ให้ความเห็นชอบกับร่างพระราชบัญญัติสถาบันพระปกเกล้า พ.ศ. ... ตามที่วุฒิสภาแก้ไขเพิ่มเติม และนำขึ้นทูลเกล้าฯ ลงพระปรมาภิไธยประกาศใช้เป็นกฎหมาย ซึ่งประกาศลงในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๑๕๕ ตอนที่ ๕๗ ลงวันที่ ๔ กันยายน ๒๕๔๑ มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ ๕ กันยายน ๒๕๔๑ เป็นต้นไป โดยมีนายวันมูหะมัดนอร์ มะทา ประธานรัฐสภาเป็นประธานสภาสถาบันพระปกเกล้า คนแรกและมีศาสตราจารย์ ดร.บวรศักดิ์ อุวรรณโณ เป็นเลขาธิการสถาบันพระปกเกล้าคนแรก